Piraten bezeilden de Caribische Zee van de zeventiende tot de negentiende eeuw. Volgens bronnen van de Spanjaarden was de San Juan rivier in Nicaragua een van de twee gebieden in Nicaragua waar goud te vinden was. Bovendien was de rivier een handige ingang naar Lake Nicaragua. En zo een afsnijroute naar het midden van Centraal-Amerika.
Het dorp El Castillo ligt halverwege de San Juan rivier. Door de dichte jungle is het dorp alleen bereikbaar per boot. Maar door haar historie van reizigers zijn er verrassend veel guest houses in El Castillo. Het goud uit de Spaanse legendes is echter nooit gevonden.
Nabij El Castillo neemt lokale gids Alfredo mij mee in zijn bootje om te gaan zwemmen in een riviertak waar geen krokodillen zou leven. Omwonende boeren hebben de krokodillen afgeschrikt (lees: afgeschoten), omdat de krokodillen hun koeien opaten. Alfredo komt zelf uit Bluefields: de havenstad waar de San Juan rivier het land binnen stroomt vanuit de Caribische Zee. Dat is ook bijzonder aan deze rivier: het brengt zout water van de Caribische Zee het land binnen. Er zwemmen daarom zelfs haaien in Lake Nicaragua.
In de havenstad Bluefields is steeds minder werk en daarom heeft Alfredo recent in El Castillo een restaurant geopend. Daarnaast is hij begonnen als tour guide. Om deze reden zitten we nu in zijn boot. “Het is wennen, maar de mensen in El Castillo zijn erg aardig”, vertelt Alfredo onderweg naar de riviertak. Toch is hij niet helemaal gerust over zijn toekomst: “Grote veranderingen zijn op komst, veranderingen van een internationaal karakter.”
De veranderingen die Alfredo bedoelt, komen soms op ons nieuws voorbij. Er is al jaren een plan om een interoceanisch kanaal te bouwen in Nicaragua. Groter dan het Panamakanaal. Er wordt nog onderzoek gedaan naar de mogelijke effecten van zo’n kanaal. Als groot voordeel wordt gezien dat internationale handel met Nicaragua zal toenemen. Nicaragua zou zich hierdoor kunnen eindelijk kunnen meten aan andere landen, met name haar buurlanden Costa Rica en Panama. Dit is hard nodig, vertelde een lokale man me eerder tijdens een busrit: “Terwijl wij onszelf intern aan het vernietigen waren, groeiden de economieën van onze buurlanden. Waarom zien mensen niet in dat we met het geld van een sterkere economie nieuwe bossen kunnen planten in heel Nicaragua?” Nicaragua is sinds de revolutie van 1979 nog altijd bezig aan haar economische comeback.
Dan is er de andere kant van de medaille. De regering van Costa Rica, het land dat grenst aan Nicaragua aan de zuidelijke oever van de San Juan rivier, is fel tegen het aanleggen van een kanaal. Zoals bekend vanuit Panama, heeft het graven van een kanaal een vernietigende invloed op het lokale ecosysteem. Costa Rica zou alleen de ecologische nadelen ondervinden en geen van de economische voordelen.
Ook Alfredo is bang voor de gevolgen van een mogelijk kanaal. Volgens hem zou een kanaal ervoor zorgen dat het waterniveau van zowel Lake Nicaragua als de San Juan rivier flink zullen dalen, wat een verstoord ecosysteem in een groot gebied zou veroorzaken. Maar Alfredo twijfelt ook aan de beloofde economische voordelen: “Wij spreken geen Engels en hebben het geld niet voor de juiste educatie. We bezitten de middelen niet om te profiteren van de toegenomen handel. De Chinezen zullen komen en profiteren.” De economische voordelen zijn volgens hem dus vooral voor de Nicaraguaanse regering en de Chinezen. De rechten om een interoceanisch kanaal te laten bouwen in Nicaragua zijn jaren geleden al gekocht door een Chinese multinational.
Sommige Nicaraguanen beschikken wel degelijk over middelen om te kunnen profiteren van de mogelijkheden van een kanaal. Er zijn steeds meer Nicaraguaanse tieners en twintigers die studeren en Engels leren. Maar dit is tot nu toe een selecte, rijkere groep. Het klassenverschil in Nicaragua is groot. Het is geen nieuws dat in armere landen vaak een middenklasse ontbreekt.
Alfredo stuurt zijn boot naar een zijtak van de San Juan rivier. Op een strandje legt hij de boot stil. Hier zouden geen krokodillen meer leven. Ik ben ontzettend bang voor krokodillen. Ik daag ik Alfredo uit om te demonstreren dat het veilig is door eerst zelf te gaan zwemmen. Hij aarzelt geen moment en glijdt soepel het water in. Terwijl Alfredo tussen de groene overhangende junglevegetatie borstcrawlt, zet ik me over mijn angst heen en glijd ook langzaam het water in. Niets bijt. Ik laat me op mijn rug drijven in het bruine rivierwater.
Na het overleven van de boottocht, vind ik in het museum van El Castillo oude kaarten met interessante historische gegevens. Het plan van de Chinezen blijkt niet de primeur voor een interoceanisch kanaal door Nicaragua. In de negentiende eeuw bouwden de Amerikanen een kanaal dat van de Pacifische Oceaan naar Lake Nicaragua liep. De San Juan rivier fungeerde als verbinding met de Caribische Zee. Dit interoceanisch kanaal werd gebruikt als handelsroute tussen San Francisco en New York. Er begon echter een burgeroorlog in Nicaragua, die de afronding van het project blokkeerde. De Amerikanen werden gedwongen het land te verlaten en als plan B werd het Panamakanaal gebouwd.
Maar plan A blijft plan A. Ruim een eeuw later circuleren de handelsplannen voor een kanaal door Nicaragua nog steeds. Nu bij een andere economische grootmacht. De tijd zal leren of het kanaal er ooit komt. De Chinese multinational die de rechten bezit voor de bouw van het kanaal, heeft veel geld verloren in de financiële crisis van 2008. Hij houdt zich de afgelopen jaren op de achtergrond.
Een paar weken na mijn bezoek aan El Castillo sta ik op een strand aan de Pacifische kust van Nicaragua. Ik zie regelmatig grote cargo-schepen passeren. Mogelijk zijn deze schepen vanuit Noord-Amerika onderweg naar het Panamakanaal. Internationale handel neemt toe en schepen worden steeds groter. Sommige schepen zijn al te groot om door het Panamakanaal te varen. Een boost voor de economie is iets dat een arm land als Nicaragua nodig heeft. Maar tegen welke prijs? En hoe zullen de economische voordelen werkelijk worden verdeeld?
Nicaraguanen gebruiken niet voor niets veelvuldig de uitdrukking: “Hay ventajes y disventajes.” Er zijn voordelen en nadelen.
Samantha Zuidam 